JOHN STEINBECK
Báo chí mới đăng tin giải thưởng văn chương Nobel năm nay (1961) về John Steinbeck. Tôi chưa được đọc những bài phê bình ông nhân dịp này trên các tạp chí văn học ngoại quốc, và tôi đoán rằng ông sở dĩ được vinh dự đó vì văn tài của ông có nhiều vẻ mà tư tưởng của ông rất nhân đạo.
John Ernst Steinbeck, Jr. (1902 – 1968)
(Ảnh Goldfish sưu tầm)
Văn ông bình dị, linh động, có nhạc, biểu lộ tình cảm mà không tàn nhẫn, không thái quá; lúc thì có giọng hài hước như đoạn tả mối tình của Danny với một thiếu nữ Bồ Đào Nha trong truyện Tortilla Flat (tên một khu nghèo nàn ở ngoại ô Californie); lúc thì tả chân bằng vài nét đơn sơ mà bi thảm, không kém Guy de Maupassant, như trong truyện Of mice and men (Chuột và người); lúc nhẹ nhàng nên thơ làm ta nhớ tới văn hào Nga Tchekov, như truyện Chrysanthemums (Cúc) trong tập The long valley (Thung lũng lớn).
Tuy đôi khi có giọng của Maupassant nhưng ông không cay độc. Ông thương con người, biết rằng họ có nhiều tật xấu đấy, nhưng gặp lúc thì cũng tỏ ra can đảm, từ tâm được. Trong cuốn Cannery Row (Con đường cá lầm) nhân vật là những mụ đàn bà lẳng lơ, những gã đàn ông đàn điếm, cờ bạc, rượu chè; nhưng ông bảo rằng “nếu nhìn qua một lỗ khoá khác thì có thể cho bọn người đó là “những vị thánh, những kẻ tử vì đạo”. Một nhân vật trong The Grapes of Wrath (Men hận), nói: “Tôi đã học được một điều. Người nào tôi cũng học được điều đó. Là nếu ta có một nỗi lo lắng, nếu ta đau, nếu ta túng thiếu thì cứ lại hỏi người nghèo. Chỉ có bạn nghèo khổ - chỉ có họ - là giúp đỡ kẻ khác thôi”.
Ông rất thương kẻ nghèo, kẻ bị ức hiếp. Ông tả nỗi cơ cực, điêu đứng của họ để ta tự rút ra kết luận này: “khi mà điền sản tập trung vào một số ít người, thì thế nào kẻ nghèo cũng nổi lên để giành lại”; “khi mà đại đa số quần chúng đói và rét thì họ phải dùng vũ lực để đoạt những cái cần thiết”; “sự đàn áp chỉ làm cho kẻ bị ức hiếp đoàn kết thêm với nhau mà mạnh thêm lên thôi”[1].
Ông thương người mà thương cả loài vật nữa. Ông nhận xét tỉ mĩ đời sống những con chó, con chim, con rùa, cả con heo, con rắn và cho chúng làm bạn với những nhân vật trong các truyện của ông.
Năm nay Steinbeck đúng 60 tuổi; ông xuất bản tác phẩm đầu tiên Cup of Gold (Chén vàng) năm 1929, bắt đầu nỗi danh từ 1935, nhờ cuốn Tortilla Flat; nhưng đến năm 1939, khắp thế giới mới phục tài ông trong cuốn The Grapes of Wrath.
Ông sanh ở Californie, thuở trẻ đi khắp miền Tây và miền Nam Hoa Kì, làm rất nhiều nghề để sinh nhai: thợ nề, thợ sơn, bán hàng, viết báo (chuyên về phóng sự), nuôi cá. Trong những năm đó ông vừa nhận xét phong cảnh, tính tình hạng nông dân, vừa tập viết. Ông viết được ba truyện rồi, nhưng thấy không có giá trị gì, đem đốt hai truyện và không chịu xuất bản truyện thứ ba. Có truyện (A lady in Infra Red) ông viết đi viết lại sáu lần. Công phu như vậy đó. Ông rất thích nhạc, và ông thường nghe vài dĩa nhạc rồi mới bắt đầu viết; vì vậy mà văn ông nhiều đoạn du dương.
Đời văn của ông tới nay có thể chia làm hai giai đoạn.
Giai đoạn thứ nhất từ 1929 đến 1935, có xu hướng lãng mạn như trong Tortilla Flat, thần bí như trong To a God unknow, hoặc đề cao cá nhân chủ nghĩa như Cup of gold.
Qua giai đoạn sau, ông tự lãnh trách nhiệm với nhân quần, xã hội, nên có những tư tưởng bác ái, xã hội. Trong thời này ông viết được những tác phẩm hay nhất: In dubious battles (Chắc gì đã thắng), Of mice and men (Chuột và người), The long valley (Thung lũng lớn), The Grapes of Wrath. Danh ông vang lừng nhất vào hồi 1939. Sau ông viết thêm mấy truyện nữa như The moon is down (Trăng đã lặn), Cannery Row, tuy cũng có giá trị nhưng không bằng The Grapes of Wrath và Of mice and men.
*
Có ít thì giờ mà muốn biết qua những nét chính về tư tưởng và nghệ thuật của ông thì nên đọc The long valley một tập gồm 13 truyện ngắn mà mỗi truyện có một vẻ: truyện thì hài hước như The Harness (Chiếc yên ngựa), truyện thì rùng rợn như The Snack (Con rắn), có truyện cảm động nhẹ nhàng, ý nhị, như Chrysanthemums (Cúc), The White Quail (Con cun cút trắng).
Vì có nhiều vẻ như vậy, nên nhà phê bình nào cũng tìm được trong tập đó một vài truyện để khen.
Dưới đây chúng tôi sẽ dịch truyện Johnny Bear, The Leader of the People và truyện The Raid.
